𝐑𝐨𝐠𝐞𝐫 𝐙𝐞𝐥𝐚𝐳𝐧𝐲 „𝐊𝐫𝐨𝐧𝐢𝐤𝐢 𝐀𝐦𝐛𝐞𝐫𝐮” (648)

 

𝐑𝐨𝐠𝐞𝐫 𝐙𝐞𝐥𝐚𝐳𝐧𝐲 „𝐊𝐫𝐨𝐧𝐢𝐤𝐢 𝐀𝐦𝐛𝐞𝐫𝐮”, 𝟏𝟎 𝐭𝐨𝐦ó𝐰.

Na początku kwietnia 2025 roku sięgnąłem po „Dziewięciu książąt Amberu”, który jest pierwszym tomem „Kronik Amberu” Rogera Zelazny'ego. Dziś skończyłem czytać tom nr 10 „Książę Chaosu”, więc jest to także pożegnanie z całym cyklem. Czas operacyjny czytania: 17 miesięcy. Liczba stron: 1858. Cykl jest połączeniem fantasy, rzeczywistości alternatywnych, przygodowej walki o tron i pojedynku ładu z chaosem, ale w nowatorski sposób Zelazny wykorzystuje mity (podobnie jak Sapkowski), filozofię (dociekanie prawdy), psychologiczną grę. W świecie Amberu nie istnieje jedna prawda i nigdy nie ma pewności. Tak zwane cienie, czyli miliony światów równoległych, a wśród nich Ziemia, podlegają regułom kierowanym z Amberu i z Dworców Chaosu, będących dwoma głównymi oponentami w grze. Rzeczywistość jest zmienna, niemal halucynacyjna. Ktoś oczekujący klasycznego fantasy może od razu Zelazny'ego pominąć (chyba że jest na tyle odważnym, żeby wykroczyć poza banalne wędrówki drużyny z mieczami za pierścieniem). Zelazny jest nowatorski, przełamuje ramy gatunku (podobnie jak na świecie i w Polsce pisarze science fiction w latach 70-tych zaczęli przełamywać schemat: rakieta wylądowała na obcej planecie i spotkała...), a że nazwać prozę Zelazny'ego psychodeliczną, to na pewno nieco za mało, chociaż i bardzo to trafne.

Markéta Baňková „Drobiazg. Miłość w czasach genetyki” (647)

Że biolog wszystko może sobie przełożyć na język biologii i genetyki, więcej nawet, że wszystko podlega genetyce, fizyce i prawom natury, pokazuje Markéta Baňková w swojej książce "Drobiazg". Autorka łączy w dowcipny sposób naukową wiedzę z życiowymi sytuacjami, opisując - dla przykładu - zaloty dwóch facetów o dziewczynę jako walkę dwóch samców o samicę, tyle że na słowa. Historia jest fajna i wcale nie taka prosta i pokazuje, ze napalony na dziewczyny student wcale nie musi skończyć, jak by się to wydawało, z panienką w łóżku, ale... ;) Reszta w książce. :)

𝐀𝐝𝐚𝐦 𝐂𝐢𝐮𝐩𝐚𝐤 „𝐂𝐳ł𝐨𝐰𝐢𝐞𝐤 𝐳 𝐃𝐫𝐞𝐰𝐧𝐢𝐚𝐧𝐞𝐠𝐨 𝐙𝐚𝐦𝐤𝐮” (646)

Czy w kilkaset lat po wyprawie Henryka Brodatego na Pomorze można napisać o niej coś nowego? Stawiam tu skrajnie retoryczne pytanie, gdyż bez odnalezienia nowych dokumentów — na co są nikłe szanse — nie sposób tego dokonać. Można jednak historię i odległą w czasie wyprawę wybrać jako punkt wyjścia i stworzyć na tej podstawie książkowy fascynujący świat, literacką wizję przeszłości opartą na wnikliwych badaniach epoki. Taką metodę obiera Adam Ciupak w swoim literackim debiucie 𝐶𝑧ł𝑜𝑤𝑖𝑒𝑘 𝑧 𝐷𝑟𝑒𝑤𝑛𝑖𝑎𝑛𝑒𝑔𝑜 𝑍𝑎𝑚𝑘𝑢.

Już od pierwszych stron książki autor wprowadza nas w historię podboju Pomezanii w sposób skrajnie literacki. Epoka oddana jest pieczołowicie. Ta staranność może na początku nieco przytłaczać. Ciupak sypie jak z rękawa terminologią sprzed wieków, a na dodatek całość okrasza licznymi cytatami z dawnych ksiąg, rosną więc przypisy i wyjaśnienia, ale jednocześnie wzmaga się poczucie, że autor nie napisał książki błahej, na szybko, ale na celu miał właśnie szczegół, prawdę o epoce, chciał ją oddać możliwie najwierniej. I tu pojawia się pierwsze skojarzenie: Umberto Eco. To przecież autor 𝐼𝑚𝑖𝑒𝑛𝑖𝑎 𝑟óż𝑦 stosował na wielką skalę taką samą metodę. Równocześnie w książce Ciupaka nawiązuje się wątek kryminalny i od tej chwili mamy już pewność, że Ciupak nie napisał kolejnej banalnej fabularyzowanej książki historycznej.

Kolejnym skojarzeniem jest termin postmodernizm. Skoro zaczynają piętrzyć się warstwy powieści, skoro pojawiają się liczne odwołania do różnych, niekoniecznie wcześniejszych od akcji powieści, zdarzeń, skoro zaczynamy nabierać pewności, że autor bawi się formą i treścią, to nie może być innego. Płaszczyk powieści historycznej i warstwa kryminalna, a potem kolejne warstwy, które zaczynają się piętrzyć, tworzą wielowarstwową tkankę powieści Ciupaka. Ów postmodernizm — należy zauważyć — nie jest nachalny, ale jest wyraźnie widoczny. Pojawiają się jedna za drugą warstwy: teologiczna, filozoficzna, polityczna, a nawet artystyczna, gdyż temat sztuki jest mocno zaakcentowany w 𝐶𝑧ł𝑜𝑤𝑖𝑒𝑘𝑢 𝑧 𝐷𝑟𝑒𝑤𝑛𝑖𝑎𝑛𝑒𝑔𝑜 𝑍𝑎𝑚𝑘𝑢. Nie można też nie wspomnieć o baśniowym aspekcie powieści, chociaż można go tez potraktować jako symboliczny. Tytułowy Drewniany Zamek jest bowiem symbolem, metaforą, ale nie miejsce tu by zdradzić czego przed skoczniem lektury.

Język Ciupaka jest niezwykle staranny i obrazowy. Autor stosuje liczne liryczne opisy, wplatając w nie barwy, jasne lub ciemne; żółte promienie słońca, światło przebijające się przez katedralne witraże, noc, mgły, padające deszcze, ciemne bory. Mamy wrażenie malarskich opisów obok scen turpistycznych, w jakie średniowiecze obfitowało. Fascynacja autora jest oczywista. Tworzony kontrast pomiędzy światłem i mrokiem jest zabiegiem celowym w książce, w której tematyką jest opozycja dobra i zła. Trzeba dokonywać właściwych wyborów, ale czasy są takie, że polityka i władza mają decydujący głos. Forma jest zatem ściśle podległa treści, wzmacnia ją. W tym miejscu książka Ciupaka odsłania kolejną swoją warstwę, a mianowicie ścisłe powiązanie z naszą teraźniejszością. Metody władzy tak bardzo się nie zmieniły, wojny i podboje trwają nadal, szerzy się cierpienie zwykłych ludzi, świat pęka na dwie połowy, bogaci się pysznią i decydują, biedni czasem się buntują, częściej próbują przetrwać. Autor mówi nam: nie zmieniliśmy się tak bardzo, nadal targają nami te same namiętności, ogarnia nas ten sam gniew i opanowują te same żądze. Żądza pieniądza, żądza władzy. Władzy podlegli są żołdacy, w takim samym stopniu jak kronikarze. I nie wiemy już, co jest prawdą, a co zmyśleniem.

Po wiekach dawne zdarzenia obrastają w legendy i zacierają się szczegóły. W powieści postmodernistycznej pojawia się miejsce na kreację. Można własną fantazją wypełnić białe plamy. Ciupak przywołał do papierowej literackiej egzystencji wiele fikcyjnych barwnych postaci i postawił je obok tych autentycznych, wyjętych z kart historii. Dzięki temu książka jest pełniejsza, pozbawiona zgrzytów wynikających na ogół z niedociągnięć. Tego nie ma u Ciupaka. I Peregryn spełnia swoją funkcję, i Kwiecik i Godefridus Albus.

Po tym wszystkim, co podczas analizy „wyjąłem” z powieści Adama Ciupaka należy napisać, że nie trzeba się bać jej lektury. Książka mimo swego bogactwa i wielowymiarowości nie przytłacza, nie męczy w lekturze, jest lekką jazdą na Północ kroczących tam wojsk i zdań. Wątek kryminalny jest obecny do samego końca i zarówno fani kryminałów, powieści historycznych, jak i amatorzy książek z drugim dnem (a czym innym są kryminały, jak tylko poszukiwaniem ukrytego dna?) będą zadowoleni. Nie czytałem ostatnio bardziej oryginalnej lektury od 𝐶𝑧ł𝑜𝑤𝑖𝑒𝑘𝑎 𝑧 𝐷𝑟𝑒𝑤𝑛𝑖𝑎𝑛𝑒𝑔𝑜 𝑍𝑎𝑚𝑘𝑢. W zalewie książek błahych, pozbawionych istotnych treści, niedbałych w formie, ukierunkowanych na rozrywkę, Ciupak wybija się zdecydowanie z tych kategorii, jednocześnie oferując czytelnikowi zaawansowaną intelektualnie rozrywkę i mądrą książkę o naszym świecie przez pryzmat historii.

Spotkanie z Autorem: Adam Ciupak (645)

 

Dnia onego wczorajszego Pańskiego roku obecnego odbyło się spotkanie z nowo upieczonym śląskim pisarzem, upieczonym przez naszą świętochłowicką piekarnię literatury. Jest nim nie kto inny, tylko Adam Ciupak. Przemowy były długie, przemądre, na wiele tematów, ale dominowała kwestia nowo narodzonej książki. Gratulacje, Adamie, za spełnienie marzenia! Wydać książkę, to zawsze było moje skryte pragnienie, ale wpierw trzeba ją napisać. Ty tego dokonałeś! Jest moc! Biorę się za lekturę. Z opisu samego autora, jest to kryminał historyczny. Polecam w ciemno, bo na razie nie znając książki, promuję naszą śląską twórczość lokalną, aby stała się międzymiastowa, potem ogólnokrajowa, by wreszcie zaistnieć w świecie. Czy to możliwe? Pewnie, od czegoś zawsze trzeba zacząć. Dzięki, Adamie, za wczorajsze spotkanie i za rozmowy. A Wy, drodzy czytelnicy, czytajcie, bierzcie się proszę za lekturę „Człowieka z drewnianego zamku”.

Od nowa (644)

Poziom nocy wzbiera jak rzeka
zjemy kolację, pójdziemy spać
czas nie przygotował nic lepszego
pies zwinął się już jak wąż w doskonałość
odwierty we wspomnieniach piętrzą gruzowiska
zmęczenie świata jest zbyt wielkie
cztery żółwie niosą płaską ziemię w nieskończony wszechświat
ja sięgam jednak najdalej jak mogę
tylko do nocnego stolika
i gaszę lampkę
zimny ogień współczesności
ciepło twej doskonałej skóry, która więdnie
to najbliższa przystań
ale już odpływają nasze wielogodzinne rozmowy
pozbawione zmęczenia
zostaje cisza dookoła
i nasze milczenie
rozpaczliwie szukam słów, które mógłbym wypowiedzieć
które są w stanie zmienić
ażurową miłość w postument
była nim niegdyś
w osobistej legendzie
ta siła, która nas zespoliła
gdy odkryliśmy źródła elementarnych wyznań
lecz żółwie zaszły już daleko
noc nabiera ciemności
i zmęczenie zamyka drzwi
percepcji

kiedy nadchodzi świt
wszystko zaczyna się od nowa


[11.II.2026 r.]

𝐓𝐚𝐝𝐞𝐮𝐬𝐳 𝐋𝐞𝐦𝐛𝐨𝐰𝐢𝐜𝐳 „𝐙𝐚𝐥𝐞𝐠ł𝐲 𝐰𝐲𝐫𝐨𝐤” (643)

 

To nie jest taki oczywisty kryminał, jakby się zdawało. Zaczyna się Hitchcockowskim trzęsieniem ziemi, już na pierwszej stronie mamy trupa. Ślady wiodą w jedynym logicznym kierunku, ale kapitan milicji nie kieruje się jedynie dowodami; coś kapitanowi tu nie gra, jest zbyt łatwo, zbyt oczywiście, zbyt jednoznacznie. Nie mając innego wyjścia, podąża za śladami, które posiada i okazuje się, że rzeczywiście może istnieć więcej rozwiązań zagadki śmierci urzędnika. No i dalej mamy śledztwo jak w typowym kryminale, poszukiwania poszlak, dowodów, alibi i przesłuchania. I tu pojawia się drugie dno, gdyż w kryminale Lembowicza zdaje się, że nie chodzi o samą intrygę, że jest tu drugie dno. Tym dnem jest bogatsza od samej intrygi psychologia, a także portret środowiska, Odczuwa się duszną atmosferę PRL-u, miejsca, w którym wszystko jest nieoczywiste. Na przykład nie poznajemy głównego bohatera z nazwiska; bezimienny kapitan musi przywieść na myśl Kafkowską postać zaplątaną w dziwną intrygę ocierającą się o szaleństwo. W dodatku (sugeruje to tytuł, więc mogę o tym napisać) akcja książki wymyka się teraźniejszości i zaczyna sięgać w głębokie mroki przeszłości, a to jeszcze bardziej z kryminalnego przesuwa akcent książki na całkiem inny dotyczący winy i odpowiedzialności oraz na sam mechanizm wpływania przez czas na ludzką psychikę. Niby taka wątła, krótka powieść, a tu taka niespodzianka. Dlatego samo rozwiązanie zagadki (zamknąć oczy i zatkać uszy!), nieco zbyt uproszczone, nie należy uznać za najistotniejsze dla fabuły książki; jest tylko pomocnicze w obliczu drugiego dna. Fascynująca jest postać anonimowego kapitana. Jest to samotna jednostka o określonej świadomości swego stanu wewnętrznego oraz swoich punktów stycznych ze światem, w którym egzystuje. Dręczy go poczucie (znowu ten wątek) przemijania czasu, starzenia się, odsuwania na boczny tor i perspektywy niedalekiej emerytury, czyli przejścia w stan nieprzydatności. Postać kapitana jest nakreślona jako bardzo ludzka, pełna wątpliwości, podszyta niepewnością, co wpływa na śledztwo, które prowadzi. Lembowicz z perfidią podkreśla jeszcze bardziej stan wewnętrzny kapitana, podsuwając mu jako pomocnika w śledztwie młodego chorążego. Z jednej strony kapitan pyszni się swoim — ale tylko przed samym sobą — doświadczeniem, z drugiej podziwia z zazdrością energię i młodzieńczość partnera, ale z trzeciej stara się — nieświadomie — odgrywać rolę mentora. Książka została napisana w pierwszej osobie (liczby pojedynczej rzecz jasna hehe), więc wszystko widzimy z perspektywy kapitana; daje to Lembowiczowi możliwość przedstawienia wewnętrznych rozterek bohatera, który jest nie tylko człowiekiem cały czas myślącym, ale osobą emocjonalną, odczuwającą. To chyba tyle z mojej strony, a żeby dowiedzieć się, kto zabił, książkę trzeba przeczytać samemu. Miłej lektury.

𝐙𝐲𝐠𝐦𝐮𝐧𝐭 𝐙𝐞𝐲𝐝𝐥𝐞𝐫-𝐙𝐛𝐨𝐫𝐨𝐰𝐬𝐤𝐢 „𝐀𝐥𝐦𝐢𝐫𝐢𝐭𝐢𝐬 𝐩𝐢𝐣ą 𝐬ł𝐨𝐧ą 𝐰𝐨𝐝ę” (642)

Kolejnym kryminałem z okresu PRL-u jest „Almiritis piją słoną wodę”. Zygmunt Zeydler-Zborowski napisał swoją książkę w 1976 roku, czyli w połowie epoki cudu gospodarczego autorstwa Edwarda Gierka. Jest to bardzo wyczuwalne w tekście. 3/5 akcji rozgrywa się w Grecji, gdzie beztrosko spędzają wakacje polscy turyści. W ogóle w Grecji jest według autora sporo Polaków. Cud gospodarczy więc i bogatemu społeczeństwu odkrywają się większe niż dotychczas możliwości; jednymi z nich są wyjazdy zagraniczne. Akcja książki rozwija się powoli, zaczynając się zagęszczać dosyć późno, jednak obyczajowy charakter pierwszych stron jest na tyle intrygujący, że można autorowi wybaczyć to spowolnienie. Narrator jest wszechwiedzący, ale nie wszechzdradzający, dlatego portrety bohaterów są tu bardzo ważne dla dalszego rozwoju akcji i ciągle jest coś do odkrycia. W moim odczuciu pierwsza część książki, która podzielona jest na Grecję i Warszawę, jest ciekawsza. Druga rusza niby z kopyta i następuje wreszcie śledztwo, ale jakoś mniej mnie porwała. Niemniej książka jest w sumie dobrym kryminałem o mocnym obyczajowym fundamencie, splot interesów i relacji nakreślone zgrabnie i pomysłowo. Jedynie zbyt częste zbiegi okoliczności budzą podejrzenie, bo wygląda to, jak gdyby świat był na tyle mały, że znajomi rodacy spotykają się w Grecji całkiem przypadkowo. Czas spędziłem nad książką pozytywnie; więcej nie mogę napisać, bo musiałbym zbyt wiele zdradzić.

𝐀𝐧𝐧𝐚 𝐊ł𝐨𝐝𝐳𝐢ń𝐬𝐤𝐚 „𝐂𝐳𝐲 𝐩𝐚𝐧 𝐩𝐚𝐦𝐢ę𝐭𝐚, 𝐢𝐧ż𝐲𝐧𝐢𝐞𝐫𝐳𝐞?” (641)

 

Nie mam doświadczenia w czytaniu kryminałów, a tym bardziej kryminałów z okresu PRL-u. Dawno temu czytałem tylko zeszyty z kapitanem Żbikiem. Przeczytałem jednak, że Anna Kłodzińska była bardzo poczytną autorką prozy sensacyjnej w Polsce Ludowej i napisała nawet scenariusz do jednego odcinka „07 zgłoś się”. Po lekturze „Czy pan pamięta, inżynierze?” muszę stwierdzić, że książkę czytało się płynnie i lekko, że wciąga, że mimo kilku braków w logice daje radę. Nie jest to raczej arcydzieło na miarę Chandlera, jednak ma coś w sobie, mimo że bohaterami są esbecy i milicjanci. Nie wyczułem też zbytnio propagandy na poziomie wychwalania milicjantów, jeżeli propaganda tam jakaś jest, to na bardziej ogólnym poziomie, ale o to można się spierać. Tematem książki jest bowiem szpiegostwo przemysłowe w dobie gospodarczego boomu w okresie Gierkowskim (wiemy, jakim kosztem był ów boom), więc można odczytać między wierszami, że Polska była wtedy tak rozwiniętym krajem, że wysyłano do nas szpiegów mających kraść nasze bezcenne super nowoczesne technologie. Taka interpretacja jednak zahaczałby równocześnie o fantastykę naukową. Pozostańmy przy tym, że Zachód pragnie wykraść polską myśl techniczną przeznaczoną dla wojska, więc będąca ściśle tajną. Nie chcę tu się zbytnio pochylać nad fabułą, ponieważ w czytaniu kryminałów nie pomaga uprzedzanie wydarzeń (od razu wyznaję, że nienawidzę zwrotu „spojler”, które nasz język czyni uboższym i stereotypowym), a ja nie za bardzo wiem co mam napisać o książce bez zdradzania fabuły. Mamy w niej kilka wyrazistych postaci, historia jest skonstruowana w sposób starający się zwodzić czytelnika, wydarzenia przedstawia z kilku perspektyw, które się mieszają, autorka potrafi też przemycić do kryminału nieco humoru. Okazało się, że kryminał z PRL-u nie taki straszny (chociaż starszy już tak) jak go malują, ale nie chcę do końca oceniać, czy książka podobała mi się, ponieważ nie znam się na kryminałach i nie jestem w związku z tym w tym temacie wybredny, czy rzeczywiście jest dobra. Każdy musi ocenić sam; w moim odczuciu „Czy pan pamięta, inżynierze?” to niewymagająca przyjemna lektura na jeden dzień, bez większych ambicji i bez spektakularnych potknięć. Jedyna kontrowersyjna sytuacja może zostać uznana za trudną do uwierzenia, ale nie za niemożliwą. Ja przynajmniej innych takich potknięć nie wyłapałem.

𝐋𝐞𝐨𝐩𝐨𝐥𝐝 𝐓𝐲𝐫𝐦𝐚𝐧𝐝 „𝐔 𝐛𝐫𝐳𝐞𝐠ó𝐰 𝐣𝐚𝐳𝐳𝐮” (640)

 

Na samym początku informacja, że tytuł książki jest mylący, a raczej dwuznaczny. Osobiście odczytałem go jako zapowiedź otwarcia przede mną świata jazzu, dopłynięcia do jego brzegów i wniknięcia weń. W połowie książki zorientowałem się, że jest to opowieść o początkach jazzu, jego rodowodzie i wczesnym rozwoju. Jeszcze ścisłej Tyrmand podaje przykłady ludowej muzyki i jej przeobrażeń w XIX wieku w jazz ludowy, czyli w blues z Delty, a potem w nowoorleański jazz. O bebopie i cool jazzie w książce są wzmianki jedynie w posłowiu, a swing zostaje przez Tyrmand wzmiankowany pod koniec książki jako skomercjalizowana wersja jazzu z Dixielandu. Jednak nie ma w trakcie lektury ani chwili nudy; Tyrmand w barwny przystępny sposób opisuje kolejne fazy rozwoju, czasem bijąc nawet w ton emocjonalny. Ta książka nie jest bowiem leksykonem czy naukową rozprawą, jest wyrazem głębokiej fascynacji autora tematem (Tyrmand, jak wiadomo, był w Polsce organizatorem i pomysłodawcą jazzowego festiwalu Jazz Jamboree), a wynika z tego rodzaj umiarkowanego peanu. Wczesnych wykonawców surowego bluesa z Delty i jazzu z Nowego Orleanu Tyrmand traktuje jak wielkiego formatu artystów, przypisując im swoiste nowatorstwo oraz głębię emocji. Pasjonujące są przykłady, od których roi się w książce, na przykład wielogodzinne pojedynki na trąbki ściągające w Nowym Orleanie na te widowiska tłumy ciekawych gapiów. Pojedynki te dawały prestiż muzykom, wynosiły ich na wyżyny. Rozdział o Nowym Orleanie jest jest jednym z najmocniejszych punktów „U brzegów jazzu”; pojawiają się w nim konkretne nazwiska muzyków oraz nazwy orkiestr, a także liczne anegdoty związane z jazzem w tym mieście, jak ta, że w Nowym Orleanie o fryzjera w poczekalni nie wisiały gazety do czytania, tylko gitary, na których klienci umilali sobie czas czekania. Jest w tej niewielkich rozmiarów książce wyczuwalna wielka pasja i ogromna miłość do jazzu. Nie było dla mnie możliwe czytać książkę Tyrmanda na sucho. Po fragmencie dotyczącym tragicznej śmierci Bessy Smith sięgnąłem po jej nagrania z lat 20-tych ubiegłego wieku, to samo uczyniłem z dokonaniami Jelly Roll Mortona, po przeczytaniu przytoczonej przez Tyrmanda historii tego pianisty. Słuchając muzyki Mortona, wpadłem wręcz w zachwyt, bo radość grania aż bije tu dialogów instrumentów, że nie wspomnę jak bardzo jest to nieszablonowe granie pełne twórczej inwencji. Książka Tyrmanda zdecydowanie poszerza horyzonty i odkrywa zapomniane rejony oraz czasy pionierów jazzu. Tyrmand w posłowiu staje na rozdrożu, czując, że współczesny jazz (książka napisana została pod koniec 1956 roku) zmierza ścieżką oddalająca go od korzeni, ale dostrzega też pewne oznaki powrotu do nich i nie jest to żaden paradoks. Z drugiej strony widzi, że rozwój gatunku jest nieunikniony. Jest to w każdym razie odpowiedź na nurtujące mnie w trakcie lektury pytanie, co Tyrmand sądziłby o punkcie, do którego jazz dotarł na przełomie lat 60/70-tych? Mam na myśli fusion, połączenie jazzu z różnymi gatunkami, głównie z rockiem. Z tekstu książki należałoby sądzić, że nie będzie to w niedalekiej przyszłości od napisania książki o jazzie jego ulubiony gatunek. Tyrmand cenił bowiem w jazzie przede wszystkim muzykę czarnej Ameryki i o niej jako rdzeniu dla jazzu w ogóle traktuje „U brzegów jazzu”. Jest to pomnik wystawiony zapomnianym pionierom.

𝐔𝐫𝐬𝐳𝐮𝐥𝐚 𝐊𝐨𝐳𝐢𝐨ł „𝐑𝐚𝐩𝐭𝐮𝐥𝐚𝐫𝐳” (639)

 

Tomik przeczytałem dzisiejszej nocy na — jak się to mówi — jednym oddechu. Nie wszystkie wiersze są tu proste i nie wszystkie jednoznaczne, chociaż pozór prostoty na pewno bije ze stron „Raptularza". Proste rzeczy stają się poezją i filozofią. To filozofia kończącego się życia, zawierająca refleksje nad miłością, śmiercią, nad sensem poezji. Jest tu miejsce na sztukę, historię, przyrodę, wspomnienia, dawne zdarzenia i ulotne chwile. Nie można się oprzeć wrażeniu, że autorka i podmiot liryczny to te same osoby, więc ze strof przemawia przede wszystkim szczerość, przemawia prawda i przemawia świadomość samej siebie. Osobisty ton wierszy Urszuli Kozioł nie razi, ponieważ jest on najczęściej wpisany w ramy zwyczajności i codzienności. Piękny tomik.

𝐁é𝐥𝐚 𝐇𝐚𝐦𝐯𝐚𝐬 „𝐆𝐨𝐝𝐳𝐢𝐧𝐚 𝐨𝐰𝐨𝐜ó𝐰” (638)

Zbiór esejów węgierskiego intelektualisty zmuszonego po 1948 roku przez 13 lat do pracy na socjalistycznych budowach. Zakazano mu publikacji, a jego książki poszły na przemiał. Natomiast w czasie wojny bomba zburzyła jego mieszkanie i spaliły się wszystkie niepublikowane rękopisy. To jednak nie złamało Hamvasa, podjął rękawicę i zaczął prowadzić podwójne życie: fizyczna praca dająca utrzymanie i w tym samym czasie obfite pisanie do szuflady. Było to wynikiem przemian świadomości i przewartościowania rzeczywistości; pisze o tym w jednym z tekstów zbioru. Jego twórczość nie ulega żadnej depresji, nie ma w niej śladów załamania, wręcz przeciwnie, jest dumny stoicyzm, zajmowanie się kwestiami idei i filozofii, czyli rzeczami najbardziej odległymi od realiów socrealizmu. Hamvas jest piewcą jasności, pogody ducha, piękna świata, małych radości: wina, kobiety, przyrody, prostych zachwytów. Wyrozumiałość, wiedza i humanizm to cechy charakteryzujące jedyna w swoim rodzaju twórczość Hamvasa.

𝐒𝐭𝐞𝐟𝐚𝐧 𝐂𝐡𝐰𝐢𝐧 „𝐃𝐨𝐥𝐢𝐧𝐚 𝐑𝐚𝐝𝐨ś𝐜𝐢” (637)

 


Początek lektury: zachwyt. Wiadomo, Chwin może pisać byle co, bo pisze przepięknym stylem, sama radość czytania jego misternych zdań bogatych w trafnie dobrane obrazowe słownictwo, to już robi różnicę. Ale... im dalej w las, tym więcej stron bogatych w coraz dziwniejsze i w coraz bardziej nieprawdopodobne wydarzenia. Nachodzą czytelnika skojarzenia, przede wszystkim z Grassem i z „Pachnidłem". Książka staje się z każdym rozdziałem coraz mniej prawdopodobna i kunsztowne zdania Chwina przestają przeważać nad treścią, czytelnik zaczyna się nużyć (mam na myśli moją osobę). To uchodzące powietrze bywa czasem na noowo pompowane świetnymi fragmentami, w których autor podejmuje refleksje nad marionetkowością ludzkiej egzystencji miażdżonej bezwzględnymi kołami historycznych wozów opancerzonych rozjeżdżających Europę wzdłuż i wszerz.
Na koniec muszę wydać z siebie następujący odgłos: hahahahahahahaha! Nie dotyczy on już samej książki Chwina, ale czasu szacowanego przez portal LubimyCzytać.pl na jej lekturę. Otóż mam tę książkę, liczącą 542 stron, przeczytać w 9 godzin i 2 minuty. 60 sekund na stronę to daje jakąś karkołomną jazdę czytelniczą bez miejsca na zastanowienie, powtórzenia i chyba połykanie płaszczyzn stron oględnym rzutem oka. Ja czytałem od 6 stycznia do 5 lutego. Muszę być jakoś upośledzony. ;) Wybaczcie mi...

𝐒𝐮𝐬𝐚𝐧 𝐒𝐨𝐧𝐭𝐚𝐠 „𝐖𝐢𝐝𝐨𝐤 𝐜𝐮𝐝𝐳𝐞𝐠𝐨 𝐜𝐢𝐞𝐫𝐩𝐢𝐞𝐧𝐢𝐚” (636)

 

Analiza fotografii wojennej wraz z wiążącymi się z nią wszelkimi aspektami, jak odbiór, autentyczność, oddziaływanie, manipulacja, znieczulenie. Sontag wychodzi od pytania, czy oglądanie sfotografowanych okropności może przyczynić się do zaprzestania prowadzenia wojen, w swój esej wplata historie fotografii wojennej, przywołuje jej najbardziej znanych fotografów i jako przykładami posługuje się najbardziej znanymi ikonicznymi fotografiami, ale też odwołuje się do mało znanych bądź zapomnianych konfliktów zbrojnych. Autorka polemizuje także sama z sobą, ze swoimi tezami zawartymi w książce "O fotografii", aktualizując swoje poglądy. 

Mike Johannsen „Podróż uczonego doktora Leonarda i jego przyszłej kochanki, przepięknej Alcesty, do Szwajcarii Słobodzkiej” (635)

 

To moje drugie zetknięcie z prozą ukraińską. Książka „połknięta” w jedną dobę. Jeżeli myślicie, że gra konwencjami została wymyślona przez postmodernistów, to jesteście w wielkim błędzie „Podróż...” jest jedną wielką zabawą konwencjami, grą autora z czytelnikiem, umowność jest tu czymś pierwszorzędnym. Druga narzucająca się rzecz to niezwykłość fabuły. Jest to książka nawet nie z gatunku realizmu magicznego, nie, to gatunek oniryzmu magicznego. Króluje w nim nieskrępowana wyobraźnia. Jedynym realnym aspektem w książce jest przyroda, która dominuje, jakby wychodzi z każdego kąta powieści. Absurd, groteska, sporo humoru to dopełnienie całości. Ta książka to uczta dla miłośników smakowania słów. Dla kogoś, kto zna Płatonowa i ceni jego prozę (komsomolski niedźwiedź pomagający kopać dół w „Wykopie” lub niezwykłości „Szczęśliwej Moskwy”), książka Mike Johannsena, która powstawała na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, czyli w podobnym czasie, w którym tworzył Płatonow, będzie zaskoczeniem dzięki jeszcze większej dawce niezwykłości. Intuicja czytelnicza i moje zaufanie dla twórczości awangardowej nie zawiodły mnie.

𝐉𝐚𝐫𝐨𝐬𝐥𝐚𝐯 𝐑𝐮𝐝𝐢š „𝐁𝐨ż𝐞 𝐍𝐚𝐫𝐨𝐝𝐳𝐞𝐧𝐢𝐞 𝐰 𝐏𝐫𝐚𝐝𝐳𝐞” (634)

 

Nierealistyczna wspomnieniowa podróż bohatera przez opustoszałe ulice Pragi w wigilijną noc, tytuł jednak myli, gdyż sugeruje jedynie czas akcji tej mini-nowelki, chociaż... Mamy tu przecież trzech króli, to Kafka, Hašek i Hrabal, i Dzieciątko się pojawia w osobliwej postaci, i karpie odgrywają swoją rolę. Żywi i umarli w Pradze. Kto zaufał Rudišowi, ten się nie zawiedzie/ Książeczka dla miłośników nieoczywistych tekstów.

Pavol Rankov „Legenda o języku” (633)

To miała być moja ostatnia lektura w ubiegłym roku. Na pewno byłaby to lektura zajmująca czołowe miejsce najlepszych przeczytanych w ostatnich dwunastu miesiącach książek. Niestety nie zdążyłem skończyć czytać przed Sylwestrem, stało się to dopiero dzisiaj, więc „Legendą o języku” zaczynam nowy czytelniczy rok. Akcja przywołuje początek lat 70-tych z perspektywy świeżo upieczonych studentów historii. Świeże rany Praskiej Wiosny 1968 i wykładowca starający się przedstawić okres średniowiecza z perspektywy marksizmu-leninizmu. Kontrast młodości i rzeczywistości w okowach budującego się bez końca socjalizmu. Świetnie oddana atmosfera zarówno codziennej szarości komunistycznej egzystencji, jak i młodości, która rządzi się swoimi prawami, często wbrew realiom, co może doprowadzić do konfliktu. Rodzice żyją jakby w innym świecie, gdzie państwo bezkompromisowo upomina się o serwituty, studenci jeszcze spotykają się na piwie, chodzą na koncerty, do kina, analizują doświadczenia i wymieniają się nimi, lecz z wolna ateistyczne państwo sięga po ich dusze, zniewalając też krok po kroku ich umysły. Na tym polegają diabelskie sztuczki wykładowcy manipulującego na wykładach przyszłością swego kraju, a raczej przedstawiając ja z perspektywy komunistycznej doktryny. Drugi wątek powieści ukazuje tamten czas ze współczesnej perspektywy. Jednym z elementów tworzących tło historyczne są wzmianki na temat muzyki. I tu autor wymienia zespoły najbardziej wartościowe i ambitne z okresu wczesnych lat 70-tych w Czechosłowacji (i nie tylko). Zatem trzeba te wartościowe wymienić, być może kogoś to zainspiruje, dzięki temu pozna nowe muzyczne rejony. Autor wspomina więc o Collegium Musicum, rewelacyjnej słowackiej kapeli progresywnej, o wschodnioniemieckim Phudys, o jazzrockowych zespołach Flamenco (wspaniała płyta „Kuře v hodinkách”) i Modrý Efekt, dalej progresywne kapele Dežo Ursiny & Provizorium oraz Michał Prokop & Famous Five (płyta „Město ER” zawierająca tytułową 19-minutową suitę). Wspomniana jest także płyta „Fireball” Deep Purple oraz piosenka „Dear Mr. Fantasy” zespołu Traffic. Jedni twierdzą, że książka posiada zaskakujące zakończenie, inni, że tak musiało się skończyć. Prawda leży gdzieś pomiędzy, ponieważ koniec historii wcale taki nie musiał być, ale z wielką dozą prawdopodobieństwa opisany koniec był bardzo możliwy.

Jerzy Bralczyk "Zwierzyniec" (632)

Rzeczowa, pełna wiedzy, napisana lekkim piórem książka, miejscami zabawna, a nawet śmieszące błyskotliwymi uwagami profesora. Znajdziemy w "Zwierzyńcu" i pochodzenia nazw, i zbieżności i rozbieżności w różnych językach żywych i martwych, dawnych i współczesnych, nawiązania do przysłów, wykaz powiedzonek związanych z nazwą danego zwierzęcia, odniesienia w kulturze, nacechowanie nazwy i na końcu na ogół błyskotliwą pointę. Ogromna jest wiedza profesora oraz jej zasięg w najróżniejszych kierunkach. Profesor orientuje się nie tylko w dawnych rdzeniach językowych, ale i w obyczajach dzisiejszej młodzieży, żaden żółwik nie jest mu obcy. Pomylił się Bralczyk tylko w jednym, a mianowicie, że Żabka to tani dyskont (jest wręcz przeciwnie). Na pewno nie pomylił się twierdząc, ze pies zdycha, ponieważ tak właśnie jest. Co nie znaczy, że pies nie zasługuje na szacunek i miłość, zasługuje jak najbardziej, ale wyrażane nie w sposób lingwistyczny, tylko w naszych czynach i w trosce o tego zwierzaka. Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019 (304 strony)

Czesław Miłosz „Dolina Issy” (631)

     Powieść na pozór prosta, ale kiedy w nią wejść, zastanowić się, to istny traktat filozoficzny, wielopiętrowa powieść. zaczyna się od opisu ziemi utraconej, raju dzieciństwa. Opis ów jest na poły realny, na poły magiczny, na poły fantastyczny (nawiązanie do Mickiewicza i do legend ludowych). Tomasz, wrażliwy chłopiec, jego dorastanie, rozwijanie zainteresowań, budzenie zmysłów, naiwne spojrzenie na świat, fascynacja naturą. Obok dorośli, ich życie, pozory normalności, podskórność, ksiądz, Baltazar, Barbara... 

     Ludzka natura, mniej lub bardziej współgrająca z otaczającą ją naturą. Ludzie są tak samo zdolni do zła, jak zwierzęta, tylko że w przypadku tych drugich nie nazywa się to złem, tylko instynktem. Pojawia się problem winy, a także kwestia moralności, przeciwieństwa dobra i zła, granicy między pojmowaniem tego (sprawy między ludźmi), a nie braniem pod uwagę (darwinizm wśród zwierząt). 

     Niektórzy zwrócili uwagę na tragiczny los wiewiórki, ale ja bardziej byłem wstrząśnięty losem głuszca. Jakiej logistyki trzeba było, aby go upolować. I ta puenta: głuszca spotkał kres, którego nie był świadomy, jak grom dosięgnął go kres. Polowanie na głuszca przypomina — na pewno nie bez przyczyny — zabójstwo rosyjskiego żołnierza w lesie. On tak samo niczego nie podejrzewał, kiedy Baltazar strzelał w jego plecy... 

     Koegzystencja człowieka z maturą, jej meandryczne granice pomiędzy wzajemnym tolerowaniem się, i ingerencją. Tomasz zostaje myśliwym z dwóch powodów, z miłość do przyrody, a także z braku niezgody na stan zastany, czyli na tradycje myśliwskie praktykowane w rejonach, gdzie przeważa przyroda nad cywilizacją. Książka pokazuje przenikanie, zmagania. Leniwa powolna narracja to pozór, a raczej powierzchnia, pod którą kłębią się walczące ze sobą istoty. Doświadczenie z dzieciństwa Tomasza jest prefiguracją dorosłego świata, reguł w nim obowiązujących. Książka zarazem idylliczna i drapieżna. Wspaniała literatura przez ogromne L.

Ireneusz Morawski „Tylko mnie pogłaszcz. Listy do Haliny Poświatowskiej” (630)

Recenzja krótka: REWELACJA!

Recenzja dłuższa:
     Wyobraźcie sobie (wszyscy), że jesteście kobietą o wrażliwym usposobieniu, łasą na niekonwencjonalne związki słów. Same je tworzycie i jest to wasza ekspresja, której nie sposób się wyrzec, gdyż jesteście poezją na równi z byciem kobietą. Poezja wyraża wasze emocje, pragnienia i stany. I oto na jednym z wieczorów autorskich podchodzi do was młody mężczyzna z zaczesanymi do tyłu włosami w czarnych okularach, podchodzi, przedstawia się, jest także pisarzem, chociaż nie widzi świata, musi więc go silnie odczuwać i zaczynacie — jak przystało na wiernych słowom — wymieniać listy jak potok gwiazd z nocnego nieba, kiedy księżyc łasi się do kolan, ale zostaje zamordowany, uduszony z zazdrości. Tak opisywała to, co się wydarzyło w listach, Halina Poświatowska w wierszu zadedykowanym Ireneuszowi Morawskiemu, który otrzymał dopiero po jej śmierci. To musiało być niezwykłe przeżycie. Każda z was nie mogłaby przejść obojętnie obok takich słów, wobec takich listów.
     Czy była to miłość? I tak, i nie. Wydaje się, że Morawski kochał Poświatowską potencjalnie i gdyby poetka pozwoliła mu na więcej, na zbliżenie się tuż, tuż, wówczas mogłoby eksplodować uczucie jakich niewiele na tym świecie. Należy jednak pamiętać, że Poświatowska była już w czasie wymiany listów z Morawskim wdową; wbrew wszelkim symptomom poślubiła mężczyznę podobnie jak ona chorego na serce. Ireneusz był niewidomy, zatem jego związek z Haliną stałby się niejako powtórką pierwszego małżeństwa dwóch osób z poważnymi dolegliwościami zdrowotnymi./ Poświatowska na pewno zdawała sobie z tego sprawę. Jednak nie tylko to decydowało o jej dystansie wobec Morawskiego. Uważała go za dobrego przyjaciela, uwielbiała jego listy, potrzebowała kogoś nie tyle do kochania, ile do wyrażania przed nim swoich lęków, przemyśleń, do opisywania siebie. Sam Ireneusz w dodatku do listów pisze, że Poświatowska była bardzo egocentryczna i w swoich listach pisała przede wszystkim o sprawach jej dotyczących. Dlatego listy Morawskiego miejscami entuzjastyczne, w innych są przygnębiające.

Pisarze zagubieni w czasie (629)

     W 100-lecie śmierci Franza Kafki publikuję mój tekst sprzed 6 lat o zapomnianych pisarzach.
     

     Płynący nieustannie przed siebie czas przynosi zmiany, nowe punktu widzenia, kierunki, style, nowe książki i nowych pisarzy. W dziedzinie literatury, jak zresztą wszędzie, jedni twórcy zdobywają popularność bądź uznanie (co nie wychodzi na jedno), podczas gdy inni muszą zadowolić się mniejszą poczytnością. Nikt do końca nie może powiedzieć, dlaczego dobrych pisarzy omija sława, a przeciętych rozpieszcza publiczność, dlaczego o jednych się pamięta, a o drugich nie wspomina, nie czyta się ich książek, a nawet nie wznawia. A przecież w swoim czasie zaistnieli, publikowali, byli żywi w sensie brania czynnego udziału w życiu literackim i daleko było im do pozostania kolejnym nikomu nic niemówiącym nazwiskiem w encyklopedii. Jak ta kwestia ma się w Polsce?
     Każdy zna dzisiaj nazwisko Franza Kafki. Czytając jego dzienniki bądź listy, natykamy się na mnóstwo nazwisk, które dziś nie funkcjonują w świadomości czytelnika, co najwyżej są przedmiotem badań historyków literatury. Obok ulubionego Flauberta i Grillparzera, Kafka wspomina o Robercie Walserze. Paradoks polega na tym, że Kafka, który za życia prawie nic nie ogłosił drukiem, uznawany jest za jednego z najważniejszych pisarzy XX wieku, natomiast Walser, którym Kafka się inspirował, wydał za życia sporo książek i był uznawany przez innych pisarzy, tak wielkich, jak Musil i Hesse, jednak uległ zapomnieniu. W Polsce pierwsza książka Walsera ukazała się dopiero w 1972 roku (64 lata po pierwszym wydaniu). Nie można raczej mówić o całkowitym zapomnieniu twórczości Roberta Walsera. Na Zachodzie jest wydawany, ale tam zawsze rynek wydawniczy uwzględnia wszelkie nisze, podczas gdy w Polsce wydaje się przede wszystkim nowości i to, co się dobrze sprzeda. Ta rzucona mimochodem uwaga wcale nie jest pozbawiona znaczenia, gdyż niedostępność tytułów na rynku wydawniczym decyduje o tym, że książki i ich autorzy pozostają nieznani.
     Kto zresztą wie, jak dziś wyglądałaby sytuacja Franza Kafki, gdyby nie miał przyjaciół pisarzy. Jeden z nich, Max Brod, poproszony przez Kafkę o zniszczenie po śmierci swego dorobku mógł posłuchać ostatniej woli swego przyjaciela i spalić jego rękopisy. Wówczas nie byłoby ani Kafki, ani Broda. Na szczęście nie zrobił tego i ratując twórczość autora „Procesu”, w pewnym sensie od zapomnienia ocalił także swe własne nazwisko. To kolejny twórca, który znany jest dziś przede wszystkim dzięki swemu powiązaniu z Kafką, samemu pozostając autorem sporej ilości zapomnianych dziś książek.
     Czasami autorzy znani są jedynie z jednej książki. Napisali ich więcej, ale tylko jeden tytuł przetrwał do dzisiaj, jest ceniony bądź czasem przytaczany. Czy taki stan świadczy o zapomnieniu pisarza? I tak, i nie. Niektórzy pisarze pozostają w świadomości kolegów po piórze (dziś komputerze), ale nie są prawie wcale znani szerszej publiczności. Jednym z takich pisarzy jest Portugalczyk Fernando Pessoa, autor „Księgi niepokoju”, która opublikowana została dopiero 49 lat po śmierci pisarza, w Polsce natomiast aż 69 lat później. Pessoa przynajmniej doczekał się w naszym kraju publikacji, co miałby jednak powiedzieć Paul Leppin, którego, o ile wiem, żadna książka nie ukazała się w Polsce po wojnie? A przecież przed wojną nazywano go Królem Praskiej Bohemy i nie był z całą pewnością postacią anonimową. Podobnie jak Kafka był pisarzem niemieckojęzycznym, silnie zakorzenionym jednak w czeskim środowisku literackim. Leppina można uznać za przykład pisarza w Polsce kompletnie nieznanego.
     To samo można powiedzieć o kilku polskich twórcach, których nazwiska albo funkcjonują wyłącznie w charakterze znanych pisarzy o nieznanej twórczości, albo w ogóle znajdujących się poza obrębem świadomości czytelników. Za pierwszy przykład posłużyć mogą nazwiska z okresu Młodej Polski. Tadeusz Miciński oraz Maria Komornicka byli w tamtym czasie znani i czytani; są zazwyczaj omawiani podczas analizy ówczesnych zjawisk literackich (studia) i wspominani (liceum). Daremnie jednak ich szukać wśród autorów czytanych współcześnie, mimo iż są sporadycznie, ale jednak wydawani. Do drugiego można zastosować nazwisko Romana Jaworskiego, autora „Historii maniaków” z 1910 roku. Okładkę do książki zaprojektował sam Witkacy, a pochlebną recenzję napisał Karol Iżykowski, jednak zbiór opowiadań o szaleństwie nie znalazł uznania u czytelników i autor popadł w całkowite zapomnienie. Co dziwne, w którejś księgarni internetowej zakupiłem za grosze e-book 'Historii maniaków. Książka zatem może być dostępna dla czytelnika, ten jednak niczego o niej nie wiedząc i tak jej nie przeczyta.
     Za inny przykład pisarza zapomnianego może posłużyć Bruno Jasieński. Znany jest raczej jako młody poeta futurystyczny, nie w charakterze prozaika czy dramaturga. A przecież jego powieść „Palę Paryż” czy dramat „Bal manekinów” to utwory bardzo oryginalne. Jasieński nie jest chyba obecnie zbyt forsowanym autorem ze względu na komunistyczną przeszłość, na odcięcie się od polskości i sowietyzację. Książki Jasieńskiego są dostępne nawet w formie elektronicznej, jednak w grupach miłośników książek na Facebooku autor ten niemal absolutnie nie egzystuje.
     Podsumowując, przyczyny braku popularności, zapadnięcie w zapomnienie, w niebyt, powody egzystencji poza zainteresowaniem miłośników literatury mogą być różne. Nie wymieniłem wszystkich, gdyż wymagałoby to obszerniejszej analizy od niniejszego szkicu. Należy powiedzieć, że każdą sytuację można zmienić, każdy stan rzeczy unieważnić. Czytelnicy poprzez własne poszukiwania i przede wszystkim otwartość, zdolni są przywrócić do życia wielu zapomnianych pisarzy. Wystarczy chcieć poznawać. Pozytywne jest obecnie zjawisko ponownego odkrywania sławnego niegdyś twórcę opowiadań grozy, Stefana Grabińskiego. Twórczość porównywanego do Poego i Lovecrafta polskiego pisarza, przez lata zapomnianego, przeżywa obecnie swą drugą młodość. Cieszy ten fakt niezmiernie, gdyż Grabiński jak najbardziej zasługuje na popularność, poziomem swych książek wcale nie ustępując książkom Lovecrafta. Miejmy nadzieję, że jeszcze wielu innych twórców zostanie na nowo odkrytych, że będą czytani i podziwiani i przestaną być wyłącznie nazwiskami autorów, których książek nikt nie zna.